डिजिटल युगको विरोधाभास: प्रविधिले हामीलाई चलाख बनाउँदैछ कि मूर्ख?
बीसौँ शताब्दीमा मानव जाति आईक्यू स्कोर मापनका आधारमा निरन्तर बुद्धिमान बन्दै गएको देखिन्थ्यो। सन् १९३० को दशकदेखि विश्वभर यो स्कोर प्रत्येक दशकमा झन्डै तीन अङ्कले वृद्धि भएको थियो। न्युजिल्यान्डका समाजशास्त्री जेम्स फ्लीनको नामबाट यसलाई 'फ्लीन इफेक्ट' भनियो। राम्रो पोषण, विस्तारित शिक्षा र अमूर्त सोचको माग गर्ने आधुनिक वातावरणले यो बौद्धिक फड्को सम्भव बनाएको थियो। तर, २१औँ शताब्दीको यो मोडसम्म आइपुग्दा त्यो सुखद कथाले जटिल मोड लिएको छ। पछिल्लो तथ्याङ्कले हामी बौद्धिक रूपमा फेरि ओरालो लाग्न थालेको सङ्केत गर्दछ।
विपरीत मोड: 'रिभर्स फ्लीन इफेक्ट'
सन् १९७० को मध्यतिर आइपुग्दा नर्वे, फिनल्यान्ड, डेनमार्क र बेलायत जस्ता विकसित मुलुकहरूमा आईक्यू स्कोर बढ्नुको साटो उल्टै घट्न थालेको पाइयो। नर्वेमा सात लाख तीस हजारभन्दा बढी सैनिक भर्ती परीक्षाको नतिजा विश्लेषण गर्दा सन् १९७५ पछि जन्मिएका पुस्ताको बौद्धिक स्तरमा उल्लेखनीय गिरावट देखियो। यसै प्रवृत्तिलाई अहिले 'रिभर्स फ्लीन इफेक्ट' भनिन्छ।
विशेष कुरा के छ भने, यो गिरावट वंशानुगत नभई पूर्णतः वातावरणीय प्रभावको परिणाम हो। एउटै घरमा हुर्किएका दाजुभाइबीच समेत आईक्यू अङ्कमा भिन्नता देखिनुले बाहिरी वातावरणमा आएका केही यस्ता परिवर्तनहरूलाई सङ्केत गर्छन्, जसले परिवारभित्रै बौद्धिक ह्रास निम्त्याइरहेका थिए।
डिजिटल 'ब्रेन रोट' र ध्यानको सङ्कट
गिरावटको यो समय स्मार्टफोन र इन्टरनेटको व्यापक विस्तारसँग ठ्याक्कै मेल खान्छ। न्युयोर्क विश्वविद्यालयका मनोवैज्ञानिक जोनाथन ह्वाइटले सन् २०१० देखि २०१५ को अवधिलाई बाल्यकालको 'ग्रेट रिवायरिङ' को संज्ञा दिएका छन्। यसै सन्दर्भमा, अक्सफोर्डले सन् २०२४ को 'Word of the year' घोषित गरेको 'Brain Rot' ले निम्न स्तरका डिजिटल सामग्रीको अत्यधिक उपभोगबाट उत्पन्न हुने संज्ञानात्मक शिथिलतालाई स्पष्ट रूपमा बुझाउँछ।
युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्नियाकी Gloria Mark को अध्ययन अनुसार, सन् २००४ मा डिजिटल उपकरणमा एउटै काममा केन्द्रित हुन सक्ने औसत समय १५० सेकेन्ड थियो, जुन २०२४ मा आइपुग्दा नाटकीय रूपमा घटेर मात्र ४७ सेकेन्डमा झरेको छ। टिकटक र स्न्यापच्याट जस्ता प्लेटफर्ममा छिटो-छिटो बदलिने सामग्रीले हाम्रो 'working memory' र एकाग्रतालाई निरन्तर ध्वस्त बनाउँदै लगेको छ, जसले गर्दा हाम्रो बौद्धिक क्षमतामा ह्रास आइरहेको छ।
एआई र 'बौद्धिक परजीविता'
एकाग्रता र ध्यानको यो ह्राससँगै एआईको उदयले हाम्रो सोच्ने मौलिक प्रक्रियालाई नै विस्थापित गर्ने अर्को गम्भीर जोखिम निम्त्याएको छ। एआईले कार्यक्षमतामा त व्यापक वृद्धि ल्याउँछ नै, तर मुख्य प्रश्न यो हो कि त्यो बृद्धि भएको कार्यक्षमताको मूल्य कतै हाम्रै सोच्ने क्षमता र रचनात्मकताले त तिरिरहेको छैन?
मानिसले आफ्नो मानसिक कार्य बाहिरी साधनलाई सुम्पिने प्रक्रिया, जसलाई "Cognitive Offloading" भनिन्छ, एआईको आगमनसँगै चरम बिन्दुमा पुगेको छ। क्यालकुलेटरले गणना त गर्छ, तर त्यसका लागि हामीले नै प्रश्न सोध्नुपर्छ। एआईले भने प्रश्न र उत्तर दुवै तयार पारिदिने हुँदा हाम्रो सोच्ने श्रम लगभग शून्यमा झरेको छ। त्यसैले यसलाई 'सहयोगी साधन' भन्नु भन्दा 'बौद्धिक परजीविता' (Intellectual Parasitism) भन्नु बढी सटीक देखिन्छ।
एमआईटी मिडिया ल्याबकी अनुसन्धानकर्ता Dr. Nataliya Kosmyna को टोलीले सन् २०२५ मा गरेको "Your Brain on ChatGPT" शीर्षकको एक अध्ययनले यस तथ्यलाई थप पुष्टि गरेको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले इलेक्ट्रोइन्सेफालोग्राम (EEG) मार्फत ChatGPT को प्रयोग गरेर निबन्ध लेख्ने ५४ जना सहभागीहरूको मस्तिष्क स्क्यानगरेका थिए। नतिजा अनुसार, ChatGPT प्रयोग गर्नेहरूको मस्तिष्कका ३२ वटै क्षेत्रमा सक्रियता सबैभन्दा न्यून पाइएको थियो। अझ उदेकलाग्दो कुरा त के थियो भने, एआई प्रयोग गरेर निबन्ध लेख्ने सहभागीहरूलाई आफ्नो निबन्धमा के लेखिएको छ भन्ने समेत सम्झना थिएन। यसले एआईले 'काम चलाउ नतिजा' (Passable Work) निकाल्न त सघाउँछ, तर वास्तविक 'उपयोगी ज्ञान' (Usable Knowledge) भने प्रदान गर्दैन भन्ने कुरालाई स्पष्ट पार्दछ।
नेपालको सन्दर्भ: शैक्षिक सङ्कट र डिजिटल खाडल
मानसिक बौद्धिक ह्रासको यो समस्या विकसित राष्ट्रहरूमा मात्र सीमित छैन। जहाँ डिजिटल पहुँच तीव्र गतिमा विस्तार त भइरहेको छ तर त्यसको शैक्षिक तयारी र विवेकपूर्ण प्रयोगको चेतना कमजोर छ, त्यहाँ जोखिम अझ बढी हुन्छ। नेपाल ठ्याक्कै यही अवस्थामा छ, जहाँ 'रिभर्स फ्लीन इफेक्ट' र 'बौद्धिक परजीविता' को प्रभाव झन् गहिरो देखिन सक्छ।
सन् २०२४ को माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) मा ५२.१४ प्रतिशत विद्यार्थी 'नन्-ग्रेडेड' हुनु केवल एक तथ्याङ्क मात्र होइन, यो हाम्रो प्रणालीगत बौद्धिक क्षयको भयावह सङ्केत हो। युनिसेफको तथ्याङ्क अनुसार, ९ देखि १४ वर्षका ५६ प्रतिशत नेपाली बालबालिकामा कक्षा २-३ स्तरको आधारभूत ज्ञान समेत छैन, जसले शिक्षाको जग नै कमजोर रहेको देखाउँछ।
सहरी क्षेत्रका विद्यार्थीहरूमा स्मार्टफोन र एआई उपकरणहरूको पहुँच बढेको छ, तर यसको प्रयोग सृजनशीलता र गहिरो सिकाइका लागि भन्दा बढी गृहकार्य सार्नमा केन्द्रित भइरहेको छ। ९०.७ प्रतिशत विद्यार्थीलाई एआईबारेसामान्य ज्ञान त छ, तर यसले उनीहरूको मौलिक सोच र विश्लेषणात्मक क्षमतामा ल्याउन सक्ने दीर्घकालीन ह्रासबारे भने सार्वजनिक बहस अझै हुन सकेको छैन। यो अवस्थाले नेपालमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले बौद्धिक विकासमा कस्तो प्रभाव पार्दैछ भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ।
एआई: बुद्धिको नयाँ स्वरूप कि क्षयीकरण?
यी सबै तथ्याङ्क र विश्लेषणका बाबजुद, पछिल्ला यूरोपेली संज्ञानात्मक अध्ययनहरूले एउटा चाखलाग्दो निष्कर्ष निकालेका छन्: हामी समग्रमा मूर्ख बन्दैछौँ भन्दा पनि हाम्रो बुद्धि 'विशेषीकृत' हुँदैछ। यसको अर्थ हो, हामी Digital Interface चलाउन र द्रुत जानकारी प्रशोधन गर्न त खप्पिस भएका छौँ, तर गहिरो अध्ययन, जटिल तर्क र दूरगामी योजना बनाउने क्षमतामा भने कमजोर हुँदैछौँ। यसरी 'ब्रेन क्यापिटल' अर्थात् बौद्धिक पूँजीको वितरण असमान बन्दैछ, जहाँ सतही कौशलहरू बढ्दै जान्छन् भने गहिरो र आलोचनात्मक सोच खुम्चिँदै जान्छ।
जेम्स फ्लीनले आफ्नो निधनअघि एउटा गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका थिए: 'अमूर्त सोच र तार्किक योजना बनाउन सक्ने मानिसहरूको सङ्ख्या विश्वभर नै खुम्चिँदैछ।' उनको यो भनाइ आजको सन्दर्भमा झनै सान्दर्भिक देखिन्छ। भविष्यको विश्वमा त्यही बौद्धिक पूँजी नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुनेछ। तर त्यो पूँजी तब मात्र सुरक्षित रहन्छ जब हामी आफ्नो मस्तिष्कलाई पूर्ण रूपमा मेसिनको हातमा सुम्पिँदैनौँ। प्रविधिले जीवनलाई सहज त बनाउँछ, तर मस्तिष्कलाई सक्रिय र तीक्ष्ण राख्नका लागि थोरै घर्षण र चुनौती आवश्यक हुन्छ।
यो लेख तयार पार्ने विभिन्न चरणहरूमा एआई उपकरणहरूको प्रयोग गरिएको थियो। बौद्धिक पूँजीको प्रश्न उठाउने यो लेख आफैँ त्यही प्रविधिको सहयोगमा तयार भएको कुरा पाठकहरूले थाहा पाउनु जरुरी छ।
While producing this piece, AI tools were used at various stages. We think readers deserve to know that an essay raising questions about intellectual capital was itself produced with help from the same technology it discusses.